Esercizi svolti in aula (videolezioni di Analisi, Ingegneria, Sapienza). Teoria: Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → , Esistenza e unicità per il problema di CauchyProblema di Cauchy: y' = f(t, y), y(t0) = y0. Peano: f continua ⇒ esiste almeno una soluzione locale (non unica: y' = √|y|, y(0) = 0). Cauchy-Lipschitz: f continua e lipschitziana in y (basta f e ∂f/∂y continue) ⇒ soluzione unica in un intorno di t0. La soluzione può esplodere in tempo finito (y' = y², y' = 1 + y²); se f è lipschitziana in y su tutta la striscia [a, b] × R la soluzione esiste su tutto [a, b]. Un'equazione di ordine n si riduce a un sistema del primo ordine.Esistenza e unicità per il problema di Cauchy → ; formule di base in Equazioni differenziali lineari del primo ordiney' + a(t)y = b(t) con a, b continue su un intervallo I. Le soluzioni sono definite su tutto I e il problema di Cauchy ha una sola soluzione. Integrale generale: y = e^(−A(t))[c + ∫e^(A(t)) b(t) dt], con A primitiva di a; per l'omogenea (b = 0) y = c e^(−A(t)). Soluzione del problema con y(t0) = x0: stessa formula con A(t) = ∫ da t0 a t di a(s) ds e integrale da t0 a t. Si dimostra moltiplicando per e^(A(t)).Equazioni differenziali lineari del primo ordine → e Equazioni differenziali a variabili separabiliy' = a(t) b(y) con a continua su I e b continua su J. Gli zeri ȳ di b danno le soluzioni costanti y = ȳ (integrali singolari). Le altre si trovano dividendo per b(y) e integrando: ∫dy/b(y) = ∫a(t)dt + c, poi si ricava y. Se b è C¹ la soluzione del problema di Cauchy è unica, ma può esistere solo su un intervallo più piccolo di I; se b è solo continua può non essere unica (y' = ∛y).Equazioni differenziali a variabili separabili → .
Per le lineari si usa la forma y ′ = a ( t ) y + b ( t ) y' = a(t)y + b(t) y ′ = a ( t ) y + b ( t ) , con A ( t ) = ∫ t 0 t a ( s ) d s A(t) = \int_{t_0}^t a(s)\,ds A ( t ) = ∫ t 0 t a ( s ) d s e
y ( t ) = e A ( t ) ( y 0 + ∫ t 0 t e − A ( s ) b ( s ) d s ) y(t) = e^{A(t)}\left(y_0 + \int_{t_0}^t e^{-A(s)}b(s)\,ds\right) y ( t ) = e A ( t ) ( y 0 + ∫ t 0 t e − A ( s ) b ( s ) d s )
Esercizio 1 (lineare)
Testo. y ′ = 2 t y + t 3 y' = 2ty + t^3 y ′ = 2 t y + t 3 , y ( 0 ) = 1 y(0) = 1 y ( 0 ) = 1 .
a ( t ) = 2 t a(t) = 2t a ( t ) = 2 t , b ( t ) = t 3 b(t) = t^3 b ( t ) = t 3 , continue su R \mathbb{R} R : la soluzione esiste su tutto R \mathbb{R} R . A ( t ) = ∫ 0 t 2 s d s = t 2 A(t) = \int_0^t 2s\,ds = t^2 A ( t ) = ∫ 0 t 2 s d s = t 2 .
y ( t ) = e t 2 ( 1 + ∫ 0 t s 3 e − s 2 d s ) y(t) = e^{t^2}\left(1 + \int_0^t s^3 e^{-s^2}\,ds\right) y ( t ) = e t 2 ( 1 + ∫ 0 t s 3 e − s 2 d s ) .
L'integrale. Con r = s 2 r = s^2 r = s 2 , d r = 2 s d s dr = 2s\,ds d r = 2 s d s , cioè s 3 d s = r 2 d r s^3\,ds = \frac{r}{2}\,dr s 3 d s = 2 r d r : ∫ 0 t 2 r 2 e − r d r \int_0^{t^2}\frac r2 e^{-r}\,dr ∫ 0 t 2 2 r e − r d r . Per parti, una primitiva di r e − r re^{-r} r e − r è − ( r + 1 ) e − r -(r + 1)e^{-r} − ( r + 1 ) e − r , quindi
∫ 0 t 2 r 2 e − r d r = 1 2 [ − ( r + 1 ) e − r ] 0 t 2 = 1 2 − ( t 2 + 1 ) e − t 2 2 \int_0^{t^2}\frac r2e^{-r}\,dr = \frac12\left[-(r+1)e^{-r}\right]_0^{t^2} = \frac12 - \frac{(t^2 + 1)e^{-t^2}}{2} ∫ 0 t 2 2 r e − r d r = 2 1 [ − ( r + 1 ) e − r ] 0 t 2 = 2 1 − 2 ( t 2 + 1 ) e − t 2
Soluzione: y ( t ) = e t 2 ( 3 2 − ( t 2 + 1 ) e − t 2 2 ) = 3 2 e t 2 − t 2 + 1 2 y(t) = e^{t^2}\left(\frac32 - \frac{(t^2+1)e^{-t^2}}{2}\right) = \frac32e^{t^2} - \frac{t^2 + 1}{2} y ( t ) = e t 2 ( 2 3 − 2 ( t 2 + 1 ) e − t 2 ) = 2 3 e t 2 − 2 t 2 + 1 .
Verifica: y ( 0 ) = 3 2 − 1 2 = 1 y(0) = \frac32 - \frac12 = 1 y ( 0 ) = 2 3 − 2 1 = 1 ✓; y ′ = 3 t e t 2 − t y' = 3te^{t^2} - t y ′ = 3 t e t 2 − t e 2 t y + t 3 = 3 t e t 2 − t 3 − t + t 3 2ty + t^3 = 3te^{t^2} - t^3 - t + t^3 2 t y + t 3 = 3 t e t 2 − t 3 − t + t 3 ✓.
Esercizio 2 (lineare con un coefficiente singolare)
Testo. y ′ = 1 t y + t 3 y' = \frac1t y + t^3 y ′ = t 1 y + t 3 , y ( 1 ) = 0 y(1) = 0 y ( 1 ) = 0 .
a ( t ) = 1 t a(t) = \frac1t a ( t ) = t 1 non è definita in t = 0 t = 0 t = 0 : si lavora sull'intervallo ] 0 , + ∞ [ ]0, +\infty[ ] 0 , + ∞ [ , che contiene t 0 = 1 t_0 = 1 t 0 = 1 .
A ( t ) = ∫ 1 t d s s = ln t A(t) = \int_1^t \frac{ds}{s} = \ln t A ( t ) = ∫ 1 t s d s = ln t , quindi e A ( t ) = t e^{A(t)} = t e A ( t ) = t ed e − A ( s ) = 1 s e^{-A(s)} = \frac1s e − A ( s ) = s 1 .
y ( t ) = t ∫ 1 t s 3 s d s = t [ s 3 3 ] 1 t = t 4 − t 3 y(t) = t\int_1^t \frac{s^3}{s}\,ds = t\left[\frac{s^3}{3}\right]_1^t = \frac{t^4 - t}{3} y ( t ) = t ∫ 1 t s s 3 d s = t [ 3 s 3 ] 1 t = 3 t 4 − t , per t > 0 t > 0 t > 0 .
Esercizio 3 (lineare)
Testo. y ′ = − cos t y + sin t cos t y' = -\cos t\;y + \sin t\cos t y ′ = − cos t y + sin t cos t , y ( 0 ) = 0 y(0) = 0 y ( 0 ) = 0 .
a ( t ) = − cos t a(t) = -\cos t a ( t ) = − cos t , A ( t ) = − sin t A(t) = -\sin t A ( t ) = − sin t .
y ( t ) = e − sin t ∫ 0 t e sin s sin s cos s d s y(t) = e^{-\sin t}\int_0^t e^{\sin s}\sin s\cos s\,ds y ( t ) = e − s i n t ∫ 0 t e s i n s sin s cos s d s . Con u = sin s u = \sin s u = sin s , d u = cos s d s du = \cos s\,ds d u = cos s d s : ∫ 0 sin t u e u d u = [ ( u − 1 ) e u ] 0 sin t = ( sin t − 1 ) e sin t + 1 \int_0^{\sin t}ue^u\,du = \left[(u - 1)e^u\right]_0^{\sin t} = (\sin t - 1)e^{\sin t} + 1 ∫ 0 s i n t u e u d u = [ ( u − 1 ) e u ] 0 s i n t = ( sin t − 1 ) e s i n t + 1 .
Soluzione: y ( t ) = sin t − 1 + e − sin t y(t) = \sin t - 1 + e^{-\sin t} y ( t ) = sin t − 1 + e − s i n t . Verifica: y ( 0 ) = 0 − 1 + 1 = 0 y(0) = 0 - 1 + 1 = 0 y ( 0 ) = 0 − 1 + 1 = 0 ✓.
Esercizio 4 (lineare su una semiretta negativa)
Testo. y ′ + 2 t y = 1 t 2 y' + \frac2t y = \frac{1}{t^2} y ′ + t 2 y = t 2 1 , y ( − 1 ) = 2 y(-1) = 2 y ( − 1 ) = 2 .
Il coefficiente 2 t \frac2t t 2 non è definito in 0 0 0 e t 0 = − 1 < 0 t_0 = -1 < 0 t 0 = − 1 < 0 : si lavora su ] − ∞ , 0 [ ]-\infty, 0[ ] − ∞ , 0 [ .
In forma normale a ( t ) = − 2 t a(t) = -\frac2t a ( t ) = − t 2 , e A ( t ) = − 2 ln ∣ t ∣ A(t) = -2\ln|t| A ( t ) = − 2 ln ∣ t ∣ , quindi e − A ( t ) = t 2 e^{-A(t)} = t^2 e − A ( t ) = t 2 . Moltiplicando l'equazione per t 2 t^2 t 2 il primo membro diventa una derivata: t 2 y ′ + 2 t y = ( t 2 y ) ′ = 1 t^2y' + 2ty = (t^2y)' = 1 t 2 y ′ + 2 t y = ( t 2 y ) ′ = 1 .
Integrando: t 2 y = t + C t^2y = t + C t 2 y = t + C ; con t = − 1 t = -1 t = − 1 : 2 = − 1 + C 2 = -1 + C 2 = − 1 + C , quindi C = 3 C = 3 C = 3 .
Soluzione: y ( t ) = t + 3 t 2 y(t) = \frac{t + 3}{t^2} y ( t ) = t 2 t + 3 , per t < 0 t < 0 t < 0 .
Esercizio 5 (separabile, soluzione implicita)
Testo. t ( 1 + y 2 ) y ′ = 3 t(1 + y^2)y' = 3 t ( 1 + y 2 ) y ′ = 3 , y ( 1 ) = y 0 y(1) = y_0 y ( 1 ) = y 0 . Studiare la soluzione.
In forma normale y ′ = 3 t ⋅ 1 1 + y 2 y' = \frac{3}{t}\cdot\frac{1}{1 + y^2} y ′ = t 3 ⋅ 1 + y 2 1 , definita per t ≠ 0 t \neq 0 t = 0 ; si lavora su t > 0 t > 0 t > 0 . Non ci sono soluzioni stazionarie (1 1 + y 2 > 0 \frac{1}{1+y^2} > 0 1 + y 2 1 > 0 ).
Separando: ( 1 + y 2 ) d y = 3 t d t (1 + y^2)\,dy = \frac3t\,dt ( 1 + y 2 ) d y = t 3 d t , quindi
y + y 3 3 = 3 ln t + y 0 + y 0 3 3 y + \frac{y^3}{3} = 3\ln t + y_0 + \frac{y_0^3}{3} y + 3 y 3 = 3 ln t + y 0 + 3 y 0 3
Si può esplicitare? G ( y ) = y + y 3 3 G(y) = y + \frac{y^3}{3} G ( y ) = y + 3 y 3 ha G ′ = 1 + y 2 > 0 G' = 1 + y^2 > 0 G ′ = 1 + y 2 > 0 ed è una biiezione di R \mathbb{R} R in R \mathbb{R} R (va da − ∞ -\infty − ∞ a + ∞ +\infty + ∞ ). Quindi per ogni t > 0 t > 0 t > 0 c'è un solo y ( t ) = G − 1 ( 3 ln t + G ( y 0 ) ) y(t) = G^{-1}\left(3\ln t + G(y_0)\right) y ( t ) = G − 1 ( 3 ln t + G ( y 0 ) ) : la soluzione esiste su tutto ] 0 , + ∞ [ ]0, +\infty[ ] 0 , + ∞ [ , anche se non ha una formula semplice.
Comportamento: y ′ > 0 y' > 0 y ′ > 0 , quindi y y y è crescente; per t → 0 + t \to 0^+ t → 0 + il secondo membro tende a − ∞ -\infty − ∞ , quindi y → − ∞ y \to -\infty y → − ∞ ; per t → + ∞ t \to +\infty t → + ∞ , y → + ∞ y \to +\infty y → + ∞ .
Esercizio 6 (soluzione stazionaria)
Testo. y ′ = t t 2 + 2 sin 3 y y' = \frac{t}{t^2 + 2}\sin^3 y y ′ = t 2 + 2 t sin 3 y , y ( 0 ) = 3 π y(0) = 3\pi y ( 0 ) = 3 π .
g ( y ) = sin 3 y g(y) = \sin^3 y g ( y ) = sin 3 y si annulla in y = 3 π y = 3\pi y = 3 π : la costante y ( t ) = 3 π y(t) = 3\pi y ( t ) = 3 π è soluzione. Poiché f ( t , y ) = t t 2 + 2 sin 3 y f(t, y) = \frac{t}{t^2+2}\sin^3 y f ( t , y ) = t 2 + 2 t sin 3 y e ∂ y f \partial_y f ∂ y f sono continue su R 2 \mathbb{R}^2 R 2 , la soluzione è unica: y ( t ) ≡ 3 π y(t) \equiv 3\pi y ( t ) ≡ 3 π . Non serve integrare nulla.
Esercizio 7 (separabile con parametro)
Testo. y ′ = ( t − 1 ) ( y − 1 ) y' = (t - 1)(y - 1) y ′ = ( t − 1 ) ( y − 1 ) , y ( 0 ) = α y(0) = \alpha y ( 0 ) = α .
Soluzione stazionaria: y ≡ 1 y \equiv 1 y ≡ 1 , che risolve il problema se α = 1 \alpha = 1 α = 1 .
Se α ≠ 1 \alpha \neq 1 α = 1 : separando, ∫ α y d r r − 1 = ∫ 0 t ( s − 1 ) d s \int_\alpha^y \frac{dr}{r - 1} = \int_0^t (s - 1)\,ds ∫ α y r − 1 d r = ∫ 0 t ( s − 1 ) d s , cioè ln ∣ y − 1 α − 1 ∣ = t 2 2 − t \ln\left|\frac{y - 1}{\alpha - 1}\right| = \frac{t^2}{2} - t ln α − 1 y − 1 = 2 t 2 − t . Siccome y − 1 y - 1 y − 1 non può cambiare segno (non può attraversare la soluzione stazionaria), y − 1 α − 1 > 0 \frac{y-1}{\alpha-1} > 0 α − 1 y − 1 > 0 e
y ( t ) = 1 + ( α − 1 ) e t 2 2 − t y(t) = 1 + (\alpha - 1)\,e^{\frac{t^2}{2} - t} y ( t ) = 1 + ( α − 1 ) e 2 t 2 − t
La formula comprende anche il caso α = 1 \alpha = 1 α = 1 . La soluzione è definita su tutto R \mathbb{R} R (l'equazione è anche lineare in y y y ).
Esercizio 8 (equazione omogenea)
Testo. y ′ = y t + t y y' = \frac yt + \frac ty y ′ = t y + y t , y ( 1 ) = 1 y(1) = 1 y ( 1 ) = 1 .
Con z = y t z = \frac yt z = t y : t z ′ = 1 z tz' = \frac1z t z ′ = z 1 , z d z = d t t z\,dz = \frac{dt}{t} z d z = t d t , z 2 2 = ln t + 1 2 \frac{z^2}{2} = \ln t + \frac12 2 z 2 = ln t + 2 1 . Radice positiva perché z ( 1 ) = 1 z(1) = 1 z ( 1 ) = 1 : y ( t ) = t 1 + 2 ln t y(t) = t\sqrt{1 + 2\ln t} y ( t ) = t 1 + 2 ln t , per t > e − 1 / 2 t > e^{-1/2} t > e − 1/2 (svolto in Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → ).
Esercizio 9 (sostituzione z = y − t z = y - t z = y − t )
Testo. y ′ = ( y − t ) 2 y' = (y - t)^2 y ′ = ( y − t ) 2 , y ( 0 ) = 0 y(0) = 0 y ( 0 ) = 0 .
Con z = y − t z = y - t z = y − t : z ′ = z 2 − 1 z' = z^2 - 1 z ′ = z 2 − 1 , z ( 0 ) = 0 z(0) = 0 z ( 0 ) = 0 ; separando e usando i fratti semplici si ottiene z = − tanh t z = -\tanh t z = − tanh t , quindi y ( t ) = t − tanh t y(t) = t - \tanh t y ( t ) = t − tanh t , definita su R \mathbb{R} R (passaggi in Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → ).
Esercizio 10 (intervallo di esistenza)
Testo. y ′ = − 1 y y' = -\frac1y y ′ = − y 1 , y ( 0 ) = y 0 ≠ 0 y(0) = y_0 \neq 0 y ( 0 ) = y 0 = 0 .
y d y = − d t y\,dy = -dt y d y = − d t dà y 2 = y 0 2 − 2 t y^2 = y_0^2 - 2t y 2 = y 0 2 − 2 t e y ( t ) = sgn ( y 0 ) y 0 2 − 2 t y(t) = \operatorname{sgn}(y_0)\sqrt{y_0^2 - 2t} y ( t ) = sgn ( y 0 ) y 0 2 − 2 t , definita per t < y 0 2 2 t < \frac{y_0^2}{2} t < 2 y 0 2 : in quell'istante la soluzione raggiunge y = 0 y = 0 y = 0 , dove l'equazione perde senso.
Versione ripasso
Teoria: Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → , Esistenza e unicità per il problema di CauchyProblema di Cauchy: y' = f(t, y), y(t0) = y0. Peano: f continua ⇒ esiste almeno una soluzione locale (non unica: y' = √|y|, y(0) = 0). Cauchy-Lipschitz: f continua e lipschitziana in y (basta f e ∂f/∂y continue) ⇒ soluzione unica in un intorno di t0. La soluzione può esplodere in tempo finito (y' = y², y' = 1 + y²); se f è lipschitziana in y su tutta la striscia [a, b] × R la soluzione esiste su tutto [a, b]. Un'equazione di ordine n si riduce a un sistema del primo ordine.Esistenza e unicità per il problema di Cauchy → ; formule in Equazioni differenziali lineari del primo ordiney' + a(t)y = b(t) con a, b continue su un intervallo I. Le soluzioni sono definite su tutto I e il problema di Cauchy ha una sola soluzione. Integrale generale: y = e^(−A(t))[c + ∫e^(A(t)) b(t) dt], con A primitiva di a; per l'omogenea (b = 0) y = c e^(−A(t)). Soluzione del problema con y(t0) = x0: stessa formula con A(t) = ∫ da t0 a t di a(s) ds e integrale da t0 a t. Si dimostra moltiplicando per e^(A(t)).Equazioni differenziali lineari del primo ordine → e Equazioni differenziali a variabili separabiliy' = a(t) b(y) con a continua su I e b continua su J. Gli zeri ȳ di b danno le soluzioni costanti y = ȳ (integrali singolari). Le altre si trovano dividendo per b(y) e integrando: ∫dy/b(y) = ∫a(t)dt + c, poi si ricava y. Se b è C¹ la soluzione del problema di Cauchy è unica, ma può esistere solo su un intervallo più piccolo di I; se b è solo continua può non essere unica (y' = ∛y).Equazioni differenziali a variabili separabili → . Lineari y ′ = a ( t ) y + b ( t ) y' = a(t)y + b(t) y ′ = a ( t ) y + b ( t ) : y = e A ( t ) ( y 0 + ∫ t 0 t e − A ( s ) b ( s ) d s ) y = e^{A(t)}\left(y_0 + \int_{t_0}^te^{-A(s)}b(s)\,ds\right) y = e A ( t ) ( y 0 + ∫ t 0 t e − A ( s ) b ( s ) d s ) , A = ∫ t 0 t a A = \int_{t_0}^ta A = ∫ t 0 t a .
Esercizio 1 (lineare)
Testo. y ′ = 2 t y + t 3 y' = 2ty + t^3 y ′ = 2 t y + t 3 , y ( 0 ) = 1 y(0) = 1 y ( 0 ) = 1 .
A = t 2 A = t^2 A = t 2 ; con r = s 2 r = s^2 r = s 2 : ∫ 0 t s 3 e − s 2 d s = 1 2 − ( t 2 + 1 ) e − t 2 2 \int_0^t s^3e^{-s^2}ds = \frac12 - \frac{(t^2+1)e^{-t^2}}2 ∫ 0 t s 3 e − s 2 d s = 2 1 − 2 ( t 2 + 1 ) e − t 2 . Soluzione: y = 3 2 e t 2 − t 2 + 1 2 y = \frac32e^{t^2} - \frac{t^2+1}2 y = 2 3 e t 2 − 2 t 2 + 1 .
Esercizio 2 (lineare con un coefficiente singolare)
Testo. y ′ = 1 t y + t 3 y' = \frac1t y + t^3 y ′ = t 1 y + t 3 , y ( 1 ) = 0 y(1) = 0 y ( 1 ) = 0 .
t > 0 t > 0 t > 0 ; A = ln t A = \ln t A = ln t ; y = t ∫ 1 t s 2 d s = t 4 − t 3 y = t\int_1^ts^2ds = \frac{t^4 - t}3 y = t ∫ 1 t s 2 d s = 3 t 4 − t .
Esercizio 3 (lineare)
Testo. y ′ = − cos t y + sin t cos t y' = -\cos t\;y + \sin t\cos t y ′ = − cos t y + sin t cos t , y ( 0 ) = 0 y(0) = 0 y ( 0 ) = 0 .
A = − sin t A = -\sin t A = − sin t ; con u = sin s u = \sin s u = sin s : ∫ 0 sin t u e u d u = ( sin t − 1 ) e sin t + 1 \int_0^{\sin t}ue^udu = (\sin t - 1)e^{\sin t} + 1 ∫ 0 s i n t u e u d u = ( sin t − 1 ) e s i n t + 1 . Soluzione: y = sin t − 1 + e − sin t y = \sin t - 1 + e^{-\sin t} y = sin t − 1 + e − s i n t .
Esercizio 4 (lineare su una semiretta negativa)
Testo. y ′ + 2 t y = 1 t 2 y' + \frac2t y = \frac{1}{t^2} y ′ + t 2 y = t 2 1 , y ( − 1 ) = 2 y(-1) = 2 y ( − 1 ) = 2 .
t < 0 t < 0 t < 0 ; moltiplicando per t 2 t^2 t 2 : ( t 2 y ) ′ = 1 (t^2y)' = 1 ( t 2 y ) ′ = 1 , t 2 y = t + C t^2y = t + C t 2 y = t + C , C = 3 C = 3 C = 3 . Soluzione: y = t + 3 t 2 y = \frac{t+3}{t^2} y = t 2 t + 3 .
Esercizio 5 (separabile, soluzione implicita)
Testo. t ( 1 + y 2 ) y ′ = 3 t(1 + y^2)y' = 3 t ( 1 + y 2 ) y ′ = 3 , y ( 1 ) = y 0 y(1) = y_0 y ( 1 ) = y 0 . Studiare la soluzione.
Su t > 0 t > 0 t > 0 , nessuna stazionaria; y + y 3 3 = 3 ln t + y 0 + y 0 3 3 y + \frac{y^3}3 = 3\ln t + y_0 + \frac{y_0^3}3 y + 3 y 3 = 3 ln t + y 0 + 3 y 0 3 . G ( y ) = y + y 3 / 3 G(y) = y + y^3/3 G ( y ) = y + y 3 /3 è biiettiva (G ′ > 0 G' > 0 G ′ > 0 ): y = G − 1 ( 3 ln t + G ( y 0 ) ) y = G^{-1}(3\ln t + G(y_0)) y = G − 1 ( 3 ln t + G ( y 0 )) su tutto ] 0 , + ∞ [ ]0, +\infty[ ] 0 , + ∞ [ ; crescente, y → − ∞ y \to -\infty y → − ∞ per t → 0 + t \to 0^+ t → 0 + , y → + ∞ y \to +\infty y → + ∞ per t → + ∞ t \to +\infty t → + ∞ .
Esercizio 6 (soluzione stazionaria)
Testo. y ′ = t t 2 + 2 sin 3 y y' = \frac{t}{t^2 + 2}\sin^3 y y ′ = t 2 + 2 t sin 3 y , y ( 0 ) = 3 π y(0) = 3\pi y ( 0 ) = 3 π .
sin 3 3 π = 0 \sin^3 3\pi = 0 sin 3 3 π = 0 : y ≡ 3 π y \equiv 3\pi y ≡ 3 π è soluzione, unica perché f f f e ∂ y f \partial_yf ∂ y f sono continue.
Esercizio 7 (separabile con parametro)
Testo. y ′ = ( t − 1 ) ( y − 1 ) y' = (t - 1)(y - 1) y ′ = ( t − 1 ) ( y − 1 ) , y ( 0 ) = α y(0) = \alpha y ( 0 ) = α .
Stazionaria y ≡ 1 y \equiv 1 y ≡ 1 ; se α ≠ 1 \alpha \ne 1 α = 1 , ln ∣ y − 1 α − 1 ∣ = t 2 2 − t \ln\left|\frac{y-1}{\alpha-1}\right| = \frac{t^2}2 - t ln α − 1 y − 1 = 2 t 2 − t e y − 1 y - 1 y − 1 non cambia segno: y = 1 + ( α − 1 ) e t 2 2 − t y = 1 + (\alpha - 1)e^{\frac{t^2}2 - t} y = 1 + ( α − 1 ) e 2 t 2 − t (vale anche per α = 1 \alpha = 1 α = 1 ), su R \mathbb{R} R .
Esercizio 8 (equazione omogenea)
Testo. y ′ = y t + t y y' = \frac yt + \frac ty y ′ = t y + y t , y ( 1 ) = 1 y(1) = 1 y ( 1 ) = 1 .
z = y / t z = y/t z = y / t : t z ′ = 1 / z tz' = 1/z t z ′ = 1/ z , z 2 2 = ln t + 1 2 \frac{z^2}2 = \ln t + \frac12 2 z 2 = ln t + 2 1 , z ( 1 ) > 0 z(1) > 0 z ( 1 ) > 0 : y = t 1 + 2 ln t y = t\sqrt{1 + 2\ln t} y = t 1 + 2 ln t , per t > e − 1 / 2 t > e^{-1/2} t > e − 1/2 (Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → ).
Esercizio 9 (sostituzione z = y − t z = y - t z = y − t )
Testo. y ′ = ( y − t ) 2 y' = (y - t)^2 y ′ = ( y − t ) 2 , y ( 0 ) = 0 y(0) = 0 y ( 0 ) = 0 .
z ′ = z 2 − 1 z' = z^2 - 1 z ′ = z 2 − 1 , z ( 0 ) = 0 z(0) = 0 z ( 0 ) = 0 : z = − tanh t z = -\tanh t z = − tanh t , y = t − tanh t y = t - \tanh t y = t − tanh t su R \mathbb{R} R (Equazioni riconducibili a variabili separabiliCon un cambio di incognita alcune equazioni del primo ordine diventano a variabili separabili o lineari. Omogenee y' = f(y/t): z = y/t, y' = z + tz', quindi tz' = f(z) − z. y' = f(at + by + c): z = at + by + c, z' = a + bf(z). Bernoulli y' = a(t)y + b(t)y^α (α ≠ 0, 1): z = y^(1−α) dà la lineare z' = (1 − α)[a(t)z + b(t)]. Si controllano sempre le soluzioni stazionarie e l'intervallo di esistenza.Equazioni riconducibili a variabili separabili → ).
Esercizio 10 (intervallo di esistenza)
Testo. y ′ = − 1 y y' = -\frac1y y ′ = − y 1 , y ( 0 ) = y 0 ≠ 0 y(0) = y_0 \neq 0 y ( 0 ) = y 0 = 0 .
y 2 = y 0 2 − 2 t y^2 = y_0^2 - 2t y 2 = y 0 2 − 2 t , y = sgn ( y 0 ) y 0 2 − 2 t y = \operatorname{sgn}(y_0)\sqrt{y_0^2 - 2t} y = sgn ( y 0 ) y 0 2 − 2 t per t < y 0 2 / 2 t < y_0^2/2 t < y 0 2 /2 , dove si raggiunge y = 0 y = 0 y = 0 .