Salta al contenuto
Note per Studenti Esercizio - integrali di prima specie su elica e spirale (foglio 1 ed esercizi 2025-26)

Esercizio - integrali di prima specie su elica e spirale (foglio 1 ed esercizi 2025-26)

Teoria: Integrali curvilinei di prima specie, baricentri e momenti d'inerziaL'integrale curvilineo di prima specie di f lungo una curva C^1 è ∫_γ f ds = ∫_a^b f(r(t)) |r'(t)| dt, dove ds = |r'(t)|dt è l'elemento d'arco. Con f = 1 dà la lunghezza; con f ≥ 0 l'area di una parete verticale alta f lungo la curva; con f = densità la massa. Non dipende dalla parametrizzazione né dal verso di percorrenza (D). Baricentro x_b = (1/M)∫ x μ ds; momento d'inerzia I = ∫ δ² μ ds con δ distanza dall'asse.Integrali curvilinei di prima specie, baricentri e momenti d'inerzia →.

Testo.

  1. Calcolare ∫γxyz ds\int_\gamma xyz\,ds dove γ(t)=(cos⁡t,sin⁡t,t)\gamma(t) = (\cos t, \sin t, t), t∈[0,2π]t\in[0,2\pi].
  2. Calcolare ∫γxyz ds\int_\gamma xyz\,ds dove γ\gamma è la curva x=Rsin⁡tx = R\sin t, y=Rcos⁡ty = R\cos t, z=htz = ht, 0<t<20 < t < 2 (R,h>0R, h > 0).
  3. Sulla spirale di Archimede ρ=θ\rho = \theta, θ∈[0,4π]\theta\in[0,4\pi], calcolare ∫γθ ds\displaystyle\int_\gamma\theta\,ds e ∫γθ3 ds\displaystyle\int_\gamma\theta^3\,ds.

(Fonte: esercizio 5 e 15 del foglio 1; esercizio 4 della raccolta 2025-26, corso di Fondamenti di Analisi Matematica 2, Ing. Aerospaziale UniPD.)

Soluzione

Ricetta: ∫γf ds=∫f(γ(t)) ∣γ′(t)∣ dt\int_\gamma f\,ds = \int f(\gamma(t))\,|\gamma'(t)|\,dt.

1. Elica

γ′=(−sin⁡t,cos⁡t,1)\gamma' = (-\sin t, \cos t, 1), ∣γ′∣=2|\gamma'| = \sqrt2 (costante). Sulla curva f=xyz=tsin⁡tcos⁡t=12tsin⁡2tf = xyz = t\sin t\cos t = \frac12t\sin 2t. Quindi ∫γxyz ds=22∫02πtsin⁡2t dt.\int_\gamma xyz\,ds = \frac{\sqrt2}{2}\int_0^{2\pi}t\sin2t\,dt . Per parti con u=tu = t, v′=sin⁡2tv' = \sin2t (v=−12cos⁡2tv = -\frac12\cos2t): ∫02πtsin⁡2t dt=[−t2cos⁡2t]02π+12∫02πcos⁡2t dt=−π+14[sin⁡2t]02π=−π.\int_0^{2\pi}t\sin2t\,dt = \Big[-\frac t2\cos2t\Big]_0^{2\pi} + \frac12\int_0^{2\pi}\cos2t\,dt = -\pi + \frac14[\sin2t]_0^{2\pi} = -\pi . Risultato: ∫γxyz ds=−2 π2\displaystyle\int_\gamma xyz\,ds = -\frac{\sqrt2\,\pi}{2}. (Il segno negativo è plausibile: nel tratto t∈(π2,π)t\in(\frac\pi2,\pi), dove zz è grande, xy=sin⁡tcos⁡t<0xy = \sin t\cos t<0.)

2. Elica con scambio di coordinate

γ′=(Rcos⁡t,−Rsin⁡t,h)\gamma' = (R\cos t, -R\sin t, h) e ∣γ′∣=R2cos⁡2t+R2sin⁡2t+h2=R2+h2|\gamma'| = \sqrt{R^2\cos^2t + R^2\sin^2t + h^2} = \sqrt{R^2+h^2}. Sulla curva xyz=Rsin⁡t⋅Rcos⁡t⋅ht=R2h tsin⁡tcos⁡t=R2h2 tsin⁡2txyz = R\sin t\cdot R\cos t\cdot ht = R^2h\,t\sin t\cos t = \frac{R^2h}{2}\,t\sin2t. Quindi ∫γxyz ds=R2+h2 R2h2∫02tsin⁡2t dt.\int_\gamma xyz\,ds = \sqrt{R^2+h^2}\,\frac{R^2h}{2}\int_0^2t\sin2t\,dt . Per parti: ∫02tsin⁡2t dt=[−t2cos⁡2t]02+14[sin⁡2t]02=−cos⁡4+14sin⁡4\int_0^2t\sin2t\,dt = \Big[-\frac t2\cos2t\Big]_0^2 + \frac14[\sin2t]_0^2 = -\cos4 + \frac14\sin4. Il risultato è ∫γxyz ds=R2hR2+h22(sin⁡44−cos⁡4).\int_\gamma xyz\,ds = \frac{R^2h\sqrt{R^2+h^2}}{2}\Big(\frac{\sin4}{4} - \cos4\Big) . Raccogliendo 14\frac14: sin⁡44−cos⁡4=14(sin⁡4−4cos⁡4)\frac{\sin 4}{4} - \cos 4 = \frac14(\sin4 - 4\cos4), quindi ∫γxyz ds=R2hR2+h28 (sin⁡4−4cos⁡4)≈0.2322 R2hR2+h2.\boxed{\int_\gamma xyz\,ds = \frac{R^2h\sqrt{R^2+h^2}}{8}\,(\sin4 - 4\cos4)\approx 0.2322\,R^2h\sqrt{R^2+h^2}} . Attenzione: l'angolo 44 è in radianti (sin⁡4≈−0.757\sin4\approx-0.757, cos⁡4≈−0.654\cos4\approx-0.654, quindi sin⁡4−4cos⁡4≈1.858\sin4-4\cos4\approx1.858 e 1.858/8=0.23221.858/8 = 0.2322).

3. Spirale di Archimede

γ(θ)=(θcos⁡θ,θsin⁡θ)\gamma(\theta) = (\theta\cos\theta,\theta\sin\theta), ∣γ′∣=1+θ2|\gamma'| = \sqrt{1+\theta^2}, quindi ds=1+θ2 dθds = \sqrt{1+\theta^2}\,d\theta e f=θf = \theta lungo la curva.

  • ∫γθ ds=∫04πθ1+θ2 dθ=[13(1+θ2)3/2]04π=13[(1+16π2)3/2−1]\displaystyle\int_\gamma\theta\,ds = \int_0^{4\pi}\theta\sqrt{1+\theta^2}\,d\theta = \Big[\frac13(1+\theta^2)^{3/2}\Big]_0^{4\pi} = \frac13\big[(1+16\pi^2)^{3/2} - 1\big] (la derivata di 13(1+θ2)3/2\frac13(1+\theta^2)^{3/2} è θ1+θ2\theta\sqrt{1+\theta^2}).
  • ∫γθ3 ds=∫04πθ2⋅θ1+θ2 dθ\displaystyle\int_\gamma\theta^3\,ds = \int_0^{4\pi}\theta^2\cdot\theta\sqrt{1+\theta^2}\,d\theta. Con u=1+θ2u = 1+\theta^2 (θ2=u−1\theta^2 = u-1, θ dθ=12du\theta\,d\theta = \frac12du, estremi u=1u=1 e u=1+16π2u = 1+16\pi^2): 12∫11+16π2(u−1) u1/2 du=12[25u5/2−23u3/2]11+16π2=[u5/25−u3/23]11+16π2.\frac12\int_1^{1+16\pi^2}(u-1)\,u^{1/2}\,du = \frac12\Big[\frac25u^{5/2} - \frac23u^{3/2}\Big]_1^{1+16\pi^2} = \Big[\frac{u^{5/2}}5 - \frac{u^{3/2}}3\Big]_1^{1+16\pi^2}. Raccogliendo u3/23u−515u^{3/2}\frac{3u-5}{15}: in u=1u = 1 vale −215-\frac2{15}; in u=1+16π2u = 1+16\pi^2, 3u−5=48π2−23u - 5 = 48\pi^2-2. Quindi ∫γθ3 ds=215[(24π2−1)(1+16π2)3/2+1]≈6.30⋅104.\int_\gamma\theta^3\,ds = \frac{2}{15}\Big[(24\pi^2-1)(1+16\pi^2)^{3/2} + 1\Big]\approx 6.30\cdot10^{4}.

Errori tipici. Scordare ∣γ′∣|\gamma'| (per esempio calcolando ∫02π12tsin⁡2t dt\int_0^{2\pi}\frac12t\sin2t\,dt e basta); usare gradi invece di radianti in sin⁡4\sin4 e cos⁡4\cos 4; nell'ultimo punto dimenticare di cambiare gli estremi nella sostituzione u=1+θ2u = 1+\theta^2.

Versione ripasso

(Integrali curvilinei di prima specie, baricentri e momenti d'inerziaL'integrale curvilineo di prima specie di f lungo una curva C^1 è ∫_γ f ds = ∫_a^b f(r(t)) |r'(t)| dt, dove ds = |r'(t)|dt è l'elemento d'arco. Con f = 1 dà la lunghezza; con f ≥ 0 l'area di una parete verticale alta f lungo la curva; con f = densità la massa. Non dipende dalla parametrizzazione né dal verso di percorrenza (D). Baricentro x_b = (1/M)∫ x μ ds; momento d'inerzia I = ∫ δ² μ ds con δ distanza dall'asse.Integrali curvilinei di prima specie, baricentri e momenti d'inerzia →) ∫γf ds=∫f(γ) ∣γ′∣ dt\int_\gamma f\,ds = \int f(\gamma)\,|\gamma'|\,dt.

  1. Elica (cos⁡t,sin⁡t,t)(\cos t,\sin t,t), [0,2π][0,2\pi]: ∣γ′∣=2|\gamma'| = \sqrt2, xyz=12tsin⁡2txyz = \frac12t\sin2t; per parti ∫02πtsin⁡2t dt=−π\int_0^{2\pi}t\sin2t\,dt = -\pi; ∫xyz ds=−2π2\int xyz\,ds = -\frac{\sqrt2\pi}{2}.
  2. (Rsin⁡t,Rcos⁡t,ht)(R\sin t,R\cos t,ht), [0,2][0,2]: ∣γ′∣=R2+h2|\gamma'| = \sqrt{R^2+h^2}, xyz=R2h2tsin⁡2txyz = \frac{R^2h}2t\sin2t; ∫02tsin⁡2t dt=sin⁡44−cos⁡4\int_0^2t\sin2t\,dt = \frac{\sin4}4-\cos4; ∫xyz ds=R2hR2+h28(sin⁡4−4cos⁡4)\int xyz\,ds = \frac{R^2h\sqrt{R^2+h^2}}8(\sin4-4\cos4) (radianti).
  3. Spirale ρ=θ\rho=\theta, [0,4π][0,4\pi], ds=1+θ2 dθds = \sqrt{1+\theta^2}\,d\theta: ∫θ ds=13[(1+16π2)3/2−1]\int\theta\,ds = \frac13[(1+16\pi^2)^{3/2}-1]; con u=1+θ2u = 1+\theta^2: ∫θ3 ds=215[(24π2−1)(1+16π2)3/2+1]\int\theta^3\,ds = \frac2{15}[(24\pi^2-1)(1+16\pi^2)^{3/2}+1].

Errori tipici: dimenticare ∣γ′∣|\gamma'|; gradi al posto di radianti; non cambiare gli estremi.

Teoria collegata