Salta al contenuto
Note per Studenti Esercizio 26 · campi conservativi e primitive

Esercizio 26campi conservativi e primitive

In questa pagina 8

Testo.

  1. (Lezione 5, esercizio 5.) Senza calcolarla, provare che esiste una funzione scalare U∈C1(R3,R)U \in C^1(\mathbb{R}^3, \mathbb{R}) che ha per gradiente il campo F(x,y,z):=(y ez, x ez+2yz, xy ez+y2)F(x, y, z) := (y\,e^z,\ x\,e^z + 2yz,\ xy\,e^z + y^2). Trovare poi tutte queste funzioni UU.
  2. (Lezione 5, esercizio 6.) Ricercare le costanti λ∈R\lambda \in \mathbb{R} tali che il campo su R3\mathbb{R}^3 dato da F(x,y,z)=(λy+z, λx+z, λx+y)F(x, y, z) = (\lambda y + z,\ \lambda x + z,\ \lambda x + y) sia conservativo, e per tali λ\lambda trovarne le primitive.
  3. (Lezione 5, Unità 5.) Dire se il campo F(x,y,z)=(2x−yz exz, −exz, −xy exz)F(x, y, z) = (2x - yz\,e^{xz},\ -e^{xz},\ -xy\,e^{xz}) è conservativo. Se lo è trovarne una primitiva.
  4. (I compitino, 25 novembre 2014.) Sia F⃗(x,y)=(yx2+1y, −(1x+xy2))\vec F(x, y) = \left(\dfrac{y}{x^2} + \dfrac1y,\ -\left(\dfrac1x + \dfrac{x}{y^2}\right)\right) su {(x,y):x>0,y>0}\{(x, y) : x > 0, y > 0\}. Provare che F⃗\vec F è conservativo e determinarne un potenziale UU; calcolare poi l'integrale di F⃗\vec F sulla curva α(t)=(et2,1+t4)\alpha(t) = (e^{t^2}, 1 + t^4), t∈[0,1]t \in [0, 1].
  5. (Appello 3, a.a. 2017/18.) Dire se il campo F⃗(x,y)=(3+2xy, x2−3y2)\vec F(x, y) = (3 + 2xy,\ x^2 - 3y^2) è conservativo su R2\mathbb{R}^2. Calcolare poi ∫rF⃗⋅dx\int_r\vec F\cdot dx, dove r(t)=(etsin⁡t, etcos⁡t)r(t) = (e^t\sin t,\ e^t\cos t), t∈[0,π]t \in [0, \pi].
  6. (Ripassi 1.20 e 1.22.) Dire se F⃗(x,y,z)=(2x eysin⁡z, (sin⁡z) x2eysin⁡z, x2y(cos⁡z) eysin⁡z+2)\vec F(x, y, z) = \big(2x\,e^{y\sin z},\ (\sin z)\,x^2e^{y\sin z},\ x^2y(\cos z)\,e^{y\sin z} + 2\big) è conservativo, determinarne una primitiva in caso affermativo. Siano poi G⃗(x,y)=(ycos⁡(xy), xcos⁡(xy)+2)\vec G(x, y) = (y\cos(xy),\ x\cos(xy) + 2) e γ\gamma un cammino che congiunge (0,0)(0, 0) a (π,12)\left(\pi, \frac12\right): calcolare ∫γG⃗⋅dγ\int_\gamma\vec G\cdot d\gamma.
  7. (Campi radiali, dagli appelli: 3/2015-16, 4/2016-17, 4/2017-18, 3/2018-19.) (a) Calcolare ∫γ∇(1+x2yz)⋅dγ\int_\gamma\nabla(1 + x^2yz)\cdot d\gamma, dove γ(t)=(et,cos⁡t,sin⁡t)\gamma(t) = (e^t, \cos t, \sin t), t∈[0,π]t \in [0, \pi]. (b) Dire se F⃗(x,y)=(x2+y2)7(x,y)\vec F(x, y) = (x^2 + y^2)^7(x, y) è radiale e se è conservativo su R2\mathbb{R}^2. Calcolare ∫rF⃗⋅dx\int_r\vec F\cdot dx, dove r(t)=(sin⁡t,t)r(t) = (\sin t, t), t∈[0,π]t \in [0, \pi]. (c) Il campo F⃗(x,y,z)=(x2+y2+z2)8/9(x,y,z)\vec F(x, y, z) = (x^2 + y^2 + z^2)^{8/9}(x, y, z) su R3\mathbb{R}^3 è radiale? È conservativo? Determinarne una primitiva in caso affermativo. (d) Sia F⃗(x,y)=(x2+y2)4(x,y)x2+y2\vec F(x, y) = (x^2 + y^2)^4\dfrac{(x, y)}{\sqrt{x^2 + y^2}} su R2∖{(0,0)}\mathbb{R}^2 \setminus \{(0,0)\}. Dire se è conservativo e determinarne una primitiva; calcolarne l'integrale lungo γ(t)=(t2+1,t+3)\gamma(t) = (t^2 + 1, t + 3), t∈[0,1]t \in [0, 1].

Teoria: Campi conservativi e irrotazionaliF è conservativo se l'integrale lungo un cammino dipende solo dagli estremi (equivalentemente: circuitazione nulla su ogni circuito). Teorema fondamentale: se F = ∇U allora ∫_r F·dr = U(fine) − U(inizio); conservativo ⇔ gradiente. Condizione necessaria (F ∈ C¹): irrotazionale, ∂ⱼFᵢ = ∂ᵢFⱼ. Non sufficiente: il vortice (−y, x)/(x² + y²) è irrotazionale ma ha circuitazione 2π sul cerchio. Sufficiente su domini semplicemente connessi (convessi, stellati). Primitiva con le integrazioni parziali. Sul piano bucato basta controllare la circuitazione su un cerchio attorno a ogni buco.Campi conservativi e irrotazionali →, Campi vettoriali, campi radiali e campi gradienteUn campo vettoriale è F : D ⊆ Rⁿ → Rⁿ (a ogni punto un vettore: velocità di un fluido, forza). Radiale: F(x) = g(|x|) x/|x| (diretto come il raggio, intensità dipendente solo dalla distanza), come i campi gravitazionale ed elettrico K x/|x|³. Gradiente: F = ∇U con U ∈ C¹ (U è una primitiva; in fisica il potenziale è −U); su un aperto connesso le primitive differiscono per una costante. Ogni campo radiale continuo è gradiente, con primitiva G(|x|) dove G' = g.Campi vettoriali, campi radiali e campi gradiente →.


Strategia: (1) derivate miste uguali? (2) dominio semplicemente connesso? → conservativo; (3) primitiva con le integrazioni parziali (o G(∣x∣)G(|x|) se radiale); (4) integrale =U(fine)−U(inizio)= U(\text{fine}) - U(\text{inizio}).

1. (y ez, x ez+2yz, xy ez+y2)(y\,e^z,\ x\,e^z + 2yz,\ xy\,e^z + y^2)

Irrotazionale:

  • ∂yF1=ez\partial_y F_1 = e^z, ∂xF2=ez\partial_x F_2 = e^z ✓;
  • ∂zF1=y ez\partial_z F_1 = y\,e^z, ∂xF3=y ez\partial_x F_3 = y\,e^z ✓;
  • ∂zF2=x ez+2y\partial_z F_2 = x\,e^z + 2y, ∂yF3=x ez+2y\partial_y F_3 = x\,e^z + 2y ✓.

FF è C1C^1 e irrotazionale su R3\mathbb{R}^3, che è semplicemente connessoOgni circuito si può contrarre a un punto senza uscire dal dominio: vale per Rⁿ e per ogni insieme convesso.: per il teorema esiste UU con ∇U=F\nabla U = F, senza bisogno di calcolarla.

Integrazioni parziali.

  1. U=∫y ez dx=xy ez+φ(y,z)U = \int y\,e^z\,dx = xy\,e^z + \varphi(y, z).
  2. ∂yU=x ez+∂yφ=x ez+2yz⇒∂yφ=2yz⇒φ=y2z+ψ(z)\partial_y U = x\,e^z + \partial_y\varphi = x\,e^z + 2yz \Rightarrow \partial_y\varphi = 2yz \Rightarrow \varphi = y^2z + \psi(z).
  3. ∂zU=xy ez+y2+ψ′(z)=xy ez+y2⇒ψ′=0⇒ψ=c\partial_z U = xy\,e^z + y^2 + \psi'(z) = xy\,e^z + y^2 \Rightarrow \psi' = 0 \Rightarrow \psi = c.

Tutte le primitive: U(x,y,z)=xy ez+y2z+cU(x, y, z) = xy\,e^z + y^2z + c, c∈Rc \in \mathbb{R} (sono tutte perché R3\mathbb{R}^3 è connesso).

2. (λy+z, λx+z, λx+y)(\lambda y + z,\ \lambda x + z,\ \lambda x + y)

Su R3\mathbb{R}^3 conservativo   ⟺  \iff irrotazionale. Le tre condizioni:

  • ∂yF1=λ=∂xF2\partial_y F_1 = \lambda = \partial_x F_2: sempre vera;
  • ∂zF1=1\partial_z F_1 = 1, ∂xF3=λ\partial_x F_3 = \lambda: serve λ=1\lambda = 1;
  • ∂zF2=1=∂yF3\partial_z F_2 = 1 = \partial_y F_3: sempre vera.

Solo λ=1\lambda = 1, con F=(y+z, x+z, x+y)F = (y + z,\ x + z,\ x + y). Primitiva: U=∫(y+z) dx=xy+xz+φ(y,z)U = \int(y + z)\,dx = xy + xz + \varphi(y, z); ∂yU=x+∂yφ=x+z⇒φ=yz+ψ(z)\partial_y U = x + \partial_y\varphi = x + z \Rightarrow \varphi = yz + \psi(z); ∂zU=x+y+ψ′=x+y⇒ψ=c\partial_z U = x + y + \psi' = x + y \Rightarrow \psi = c. U=xy+yz+zx+cU = xy + yz + zx + c

3. (2x−yz exz, −exz, −xy exz)(2x - yz\,e^{xz},\ -e^{xz},\ -xy\,e^{xz})

  • ∂yF1=−z exz\partial_y F_1 = -z\,e^{xz}, ∂xF2=−z exz\partial_x F_2 = -z\,e^{xz} ✓;
  • ∂zF1=−y exz−xyz exz\partial_z F_1 = -y\,e^{xz} - xyz\,e^{xz}, ∂xF3=−y exz−xyz exz\partial_x F_3 = -y\,e^{xz} - xyz\,e^{xz} ✓;
  • ∂zF2=−x exz\partial_z F_2 = -x\,e^{xz}, ∂yF3=−x exz\partial_y F_3 = -x\,e^{xz} ✓.

Irrotazionale su R3\mathbb{R}^3: conservativo. Conviene partire dalla componente più semplice, F2F_2: U=∫−exz dy=−y exz+φ(x,z)U = \int -e^{xz}\,dy = -y\,e^{xz} + \varphi(x, z); ∂xU=−yz exz+∂xφ=2x−yz exz⇒φ=x2+ψ(z)\partial_x U = -yz\,e^{xz} + \partial_x\varphi = 2x - yz\,e^{xz} \Rightarrow \varphi = x^2 + \psi(z); ∂zU=−xy exz+ψ′=−xy exz⇒ψ=c\partial_z U = -xy\,e^{xz} + \psi' = -xy\,e^{xz} \Rightarrow \psi = c. U=x2−y exz+cU = x^2 - y\,e^{xz} + c

4. Il compitino del 2014

Irrotazionale: ∂yF1=1x2−1y2\partial_y F_1 = \frac{1}{x^2} - \frac{1}{y^2}; ∂xF2=−(−1x2+1y2)=1x2−1y2\partial_x F_2 = -\left(-\frac{1}{x^2} + \frac{1}{y^2}\right) = \frac{1}{x^2} - \frac{1}{y^2} ✓. Il dominio (primo quadrante aperto) è convesso, quindi semplicemente connesso: conservativo.

Potenziale. U=∫(yx2+1y)dx=−yx+xy+φ(y)U = \int\left(\frac{y}{x^2} + \frac1y\right)dx = -\frac yx + \frac xy + \varphi(y); ∂yU=−1x−xy2+φ′(y)=F2⇒φ′=0\partial_y U = -\frac1x - \frac{x}{y^2} + \varphi'(y) = F_2 \Rightarrow \varphi' = 0. U(x,y)=xy−yxU(x, y) = \frac xy - \frac yx

Integrale. α(0)=(1,1)\alpha(0) = (1, 1), α(1)=(e,2)\alpha(1) = (e, 2): ∫αF⃗⋅dα=U(e,2)−U(1,1)=e2−2e−0=e2−2e≈0.623\int_\alpha\vec F\cdot d\alpha = U(e, 2) - U(1, 1) = \frac e2 - \frac2e - 0 = \frac e2 - \frac2e \approx 0.623 (risposta e). Calcolarlo direttamente sostituendo α(t)\alpha(t) nel campo sarebbe stato molto più faticoso.

5. (3+2xy, x2−3y2)(3 + 2xy,\ x^2 - 3y^2)

∂yF1=2x=∂xF2\partial_y F_1 = 2x = \partial_x F_2 su R2\mathbb{R}^2: conservativo. U=∫(3+2xy) dx=3x+x2y+φ(y)U = \int(3 + 2xy)\,dx = 3x + x^2y + \varphi(y), e ∂yU=x2+φ′=x2−3y2⇒φ=−y3\partial_y U = x^2 + \varphi' = x^2 - 3y^2 \Rightarrow \varphi = -y^3: U=3x+x2y−y3U = 3x + x^2y - y^3 Estremi: r(0)=(0,1)r(0) = (0, 1), r(π)=(eπsin⁡π, eπcos⁡π)=(0,−eπ)r(\pi) = (e^\pi\sin\pi,\ e^\pi\cos\pi) = (0, -e^\pi). ∫rF⃗⋅dx=U(0,−eπ)−U(0,1)=e3π−(−1)=e3π+1\int_r\vec F\cdot dx = U(0, -e^\pi) - U(0, 1) = e^{3\pi} - (-1) = e^{3\pi} + 1

6. Ripassi 1.20 e 1.22

1.20. Si osserva che F1=2x eysin⁡z=∂x(x2eysin⁡z)F_1 = 2x\,e^{y\sin z} = \partial_x(x^2e^{y\sin z}). Proviamo U=x2eysin⁡z+φ(y,z)U = x^2e^{y\sin z} + \varphi(y, z): ∂yU=x2sin⁡z eysin⁡z+∂yφ=F2⇒∂yφ=0\partial_y U = x^2\sin z\,e^{y\sin z} + \partial_y\varphi = F_2 \Rightarrow \partial_y\varphi = 0; ∂zU=x2ycos⁡z eysin⁡z+∂zφ=F3⇒∂zφ=2⇒φ=2z\partial_z U = x^2y\cos z\,e^{y\sin z} + \partial_z\varphi = F_3 \Rightarrow \partial_z\varphi = 2 \Rightarrow \varphi = 2z. Si è trovata una primitiva su tutto R3\mathbb{R}^3, quindi il campo è conservativo (per questa strada non serve nemmeno verificare l'irrotazionalità): U=x2eysin⁡z+2zU = x^2e^{y\sin z} + 2z

1.22. G⃗=(ycos⁡(xy), xcos⁡(xy)+2)=∇(sin⁡(xy)+2y)\vec G = (y\cos(xy),\ x\cos(xy) + 2) = \nabla\big(\sin(xy) + 2y\big) (verifica: ∂xsin⁡(xy)=ycos⁡(xy)\partial_x\sin(xy) = y\cos(xy), ∂y[sin⁡(xy)+2y]=xcos⁡(xy)+2\partial_y[\sin(xy) + 2y] = x\cos(xy) + 2). Qualunque sia il cammino: ∫γG⃗⋅dγ=[sin⁡(xy)+2y](0,0)(π, 1/2)=sin⁡π2+1−0=2\int_\gamma\vec G\cdot d\gamma = \left[\sin(xy) + 2y\right]_{(0,0)}^{(\pi,\,1/2)} = \sin\frac\pi2 + 1 - 0 = 2

7. Campi gradiente e radiali dagli appelli

(a) È l'integrale di un gradiente: per il teorema fondamentale vale U(γ(π))−U(γ(0))U(\gamma(\pi)) - U(\gamma(0)) con U=1+x2yzU = 1 + x^2yz. γ(0)=(1,1,0)\gamma(0) = (1, 1, 0) e γ(π)=(eπ,−1,0)\gamma(\pi) = (e^\pi, -1, 0): in entrambi z=0z = 0, quindi U=1U = 1 e l'integrale è 00.

(b) F⃗=(x2+y2)7(x,y)=∣x∣14 x=∣x∣15x∣x∣\vec F = (x^2 + y^2)^7(x, y) = |x|^{14}\,x = |x|^{15}\frac{x}{|x|}: radiale con g(r)=r15g(r) = r^{15}, quindi gradiente con primitiva G(∣x∣)=∣x∣1616=(x2+y2)816G(|x|) = \frac{|x|^{16}}{16} = \frac{(x^2 + y^2)^8}{16}, che è un polinomio: conservativo su tutto R2\mathbb{R}^2. Estremi: r(0)=(0,0)r(0) = (0, 0), r(π)=(0,π)r(\pi) = (0, \pi): ∫rF⃗⋅dx=(π2)816−0=π1616\int_r\vec F\cdot dx = \frac{(\pi^2)^8}{16} - 0 = \frac{\pi^{16}}{16}

(c) F⃗=∣x∣16/9 x=∣x∣25/9x∣x∣\vec F = |x|^{16/9}\,x = |x|^{25/9}\frac{x}{|x|}: radiale con g(r)=r25/9g(r) = r^{25/9}, G(r)=934r34/9G(r) = \frac{9}{34}r^{34/9}. Primitiva U(x,y,z)=934(x2+y2+z2)17/9U(x, y, z) = \frac{9}{34}(x^2 + y^2 + z^2)^{17/9} È C1C^1 anche nell'origine (il suo gradiente, cioè F⃗\vec F, è continuo e vale 00 in 00): conservativo su R3\mathbb{R}^3.

(d) F⃗=∣x∣8x∣x∣\vec F = |x|^8\frac{x}{|x|}: radiale con g(r)=r8g(r) = r^8, quindi conservativo, con primitiva U=∣x∣99=(x2+y2)9/29U = \frac{|x|^9}{9} = \frac{(x^2 + y^2)^{9/2}}{9}. Estremi: γ(0)=(1,3)\gamma(0) = (1, 3) con ∣x∣2=10|x|^2 = 10, γ(1)=(2,4)\gamma(1) = (2, 4) con ∣x∣2=20|x|^2 = 20: ∫γF⃗⋅dγ=209/2−109/29=109/2 (29/2−1)9=10410 (162−1)9≈7.60⋅104\int_\gamma\vec F\cdot d\gamma = \frac{20^{9/2} - 10^{9/2}}{9} = \frac{10^{9/2}\,(2^{9/2} - 1)}{9} = \frac{10^4\sqrt{10}\,(16\sqrt2 - 1)}{9} \approx 7.60\cdot 10^4


Errori comuni

  • Verificare solo una delle tre condizioni di irrotazionalità in R3\mathbb{R}^3.
  • Calcolare gli integrali "a mano" quando il campo è conservativo: è lecito ma lungo e rischioso.
  • Sbagliare l'esponente della gg nei campi radiali ∣x∣kx|x|^k x (è rk+1r^{k+1}).

Lezioni in cui compare

Teoria collegata